De Achtertuin van Huizen

In verkiezingstijd gebeuren vreemde dingen. Dat zijn we wel gewend van de dames en heren politici. Drie jaar en elf maanden zie je ze niet, maar nu er iets te halen valt, verdringen ze zich met vreemde acties op de podia. Zo gaat het ook in mijn dorp. Het begon met het idiote voorstel van de voorzitter van de gemeenteraad ook zijnde partijleider van de VVD om de Naarden Vesting over te nemen. Diezelfde partijman wil niets weten over herindelingen, samenwerking o.i.d., maar wil wel de schatkist van de buurgemeente plunderen. Want de Vesting is wel wat meer waard dan de miljoen die hij ervoor over heeft.

Afgelopen week werd het nog gekker. Aan de overkant van dit dorp aan het water ligt het Nieuwe Land. We zijn er allemaal trots op. Land gewonnen op de zee. Op dat nieuwe land wonen nieuwe mensen. Dat was altijd de bedoeling. Nederland werd immers te vol. Die nieuwe mensen aan de overkant hebben nieuwe wensen. Die willen duurzaam leven. Als je door de polder rijdt, zie je overal aan de horizon de windmolens.  Het zijn er veel. Dat kan ook niet anders als je duurzaam wilt. Het probleem is dat de gemiddelde Huizer niet door de polder rijdt, maar naar de overkant kijkt. Die blijft liever in zijn luxe reservaat en klaagt dat de windmolens zijn vrije en weidse uitzicht verpesten. Een heuse facebook actie was het gevolg. Raadsleden in hun verkiezingskoorts sprongen als bijen op de stroop en hebben nu een raadsbrede motie aangenomen om de komst van die molens tegen te houden. Niet in onze achtertuin! Maar lieve mensen, je kunt ze moeilijk onder de grond stoppen.

Het warme bad

Een uurtje onder lotgenoten in een lekker warm bad doet me meer goed dan oefenen, oefenen, oefenen op het droge. In de wereld buiten het zwembad ben ik een kneus. Als anderen het al niet vinden, voel ik het zelf zo. Ik wil veel meer dan ik kan, en als ik iets doe is het hopen dat het goed gaat. Als het niet goed gaat, zakt de moed me in de schoenen en heb ik een warm bad nodig om weer op te krabbelen. In het warme bad doet het er allemaal niet toe, omdat al mijn badgenoten worstelen met de relatie tussen kunnen en willen. Soms zie ik hun pijn en opstandigheid in hun ogen omdat herstel zo verdomde lang uitblijft en soms helemaal niet meer komt. Andere keren jubelen wij van vreugde, omdat mensen ineens dingen kunnen, die je ze nog niet eerder hebt zien doen. 

Afgelopen maandag moest ik aan mijn therapeut uitleggen waarom hydro me zo goed doet, omdat het anders niet vergoed wordt. Het moet wel zinnig en serieus zijn, hebben de zorgverzekeraars afgesproken. En omdat in de gewone wereld zinnig en serieus vertaald wordt in snel resultaat of anders niet, moet ik harde doelen formuleren. Het hele weekend heb ik me suf gepiekerd waar ik wil belanden, omdat stilstand achteruitgang is. Ik kan toch moeilijk zeggen, dat het me een gewoon mens maakt. Gelukkig heeft mijn warmwatertherapeut me geholpen. Zonder haar had ik het niet gered.

Van begin naar eind en terug

Vandaag wordt mijn vriendin die Alzheimer heeft vierenzeventig. We vierden het met een klein gezelschap. De sfeer was sereen en vriendelijk. De woorden doen er niet toe, wel het samen zijn. Ik moest denken aan de woorden van Adelheid Roosen.

Nu mijn moeder de ziekte van Alzheimer heeft,
zie ik haar niet verdwijnen, ik zie haar tevoorschijn komen.

Ik ervaar haar als een Alice in Wonderland:
ze valt door de tijd heen.
Ik val haar achterna,
ontdek waar ze is,
wat ze beleeft, doet en zegt.

Mijn moeder is verhuisd zonder koffer,
ik reis als haar bagage mee.

Dat vind ik poëtisch aan deze situatie.
Dat heb ik geprobeerd vast te leggen in deze film.

Autonauten van de snelweg

Ik schrijf graag en veel. Sinds het leven onbegrijpelijker en vluchtiger werd, houd ik een dagboek bij. Het helpt me betekenis te geven aan gebeurtenissen die anders vervliegen of weglekken in mijn geheugen. Ik heb een boek geschreven over een goede vriendin die Alzheimer heeft om woorden te geven aan mijn verdriet en bewondering. Toen ik met pensioen ging ben ik van het ene moment op het andere en zonder er goed over na te denken begonnen met het schrijven van een weblog. Het geeft me de kans om passies te delen of commentaar te leveren. Soms lees ik een boek dat ik zelf had willen schrijven: Agaath van Marleen van Niekerk, Liefde in Tijden van Cholera van Marquez, De Welwillenden van Jonathan Little, Nemesis van Philip Roth. Gisteren ben ik begonnen aan de Autonauten van Julio Cortazar en zijn vrouw Carol Dunlop, omdat Charlotte Mutsaerts er zo smakelijk over vertelde in de DWDD. Het boek is al in 1982 geschreven, maar het is bij lange na niet gedateerd. Een echtpaar reist in dertig dagen van Parijs naar Marseille in een rode Volkswagen kampeerbus langs alle zestig airs die er zijn; twee airs per dag. Ze mogen de snelweg niet verlaten. Ik ben nog niet veel verder gekomen dan de aanleiding en de voorbereidingen van de reis, maar nu al geniet ik met volle teugen van dit bijzondere reisboek. Hilarisch is het, maar ook poëtisch en aanstekelijk. Eigenlijk is het vooral een lofzang op de mens met zijn eigenaardigheden, zijn liefdes, zijn drama’s en zijn vreugdes.



Bus krijgt vrolijke kleur

Goed voorbeeld doet goed volgen, dat maakt het boek ook zo leuk: Mijn partner en ik jakkeren twee maal per jaar elfhonderd kilometer op en neer naar het zuiden over dezelfde Autoroute. Wij zijn niet de enigen. Lange tijd was het een hele sport om het zo snel mogelijk te doen. Gauw een hap eten als je toch moet stoppen voor de benzine of een plas moet doen. Vanaf nu is dat afgelopen. Misschien is dertig dagen erg lang, maar ik heb een alternatief plan voor evenveel plezier.

Facebook vrienden

Zo makkelijk is het blijkbaar. Je waagt je aan Facebook en je hebt in een mum van tijd een heleboel nieuwe vrienden. Ik ben er stil van. Maar dat is nu juist niet de bedoeling. Facebook vrienden willen dat je actief bent, laat weten wat je doet, wat je gezien hebt, of je iets leuk vindt, dat je dingen deelt. Er zijn ook passieve vrienden. Die doen zelf niks en of ze ooit bij een andere vriend kijken, weet ik niet. Want ik ben een groentje op facebook. Eigenlijk weet ik niet zo goed wat ik er moet. Ik heb een profielfoto geplaatst en een omslag. Facebook heeft mijn woonplaats, geboorteplaats, mijn geboortedatum en mijn scholen ingevuld. Weet iemand waar? Ik ben niet scheutig met het delen van informatie. Ik kom nog uit de tijd dat privacy heilig was. Mijn vriendin en ik hebben op aanraden van het NOS journaal onze webcams afgeplakt. De angst dat enge Russen en Amerikanen mijn privégegevens inzien, heb ik nu wel losgelaten. Maar ik zou het toch niet leuk vinden als ik in mijn blote kont bij onverlaten op hun beeldscherm zou verschijnen. Hoewel ik af en toe bij vrienden "vind ik leuk" aanklik, voel ik mij nog steeds een vreemde en geen vriend op facebook. Waar is trouwens de VIND IK NIET LEUK button. Want soms zou ik die willen gebruiken. Breek me de bek niet open.

Waar dient Facebook voor, vraag ik me af. Vrienden laten elkaar weten dat ze elkaar leuk vinden. Maar dat wisten we toch al. Veel interessanter is om te laten weten wat je niet leuk vindt. Soms kom ik dat wel eens tegen en dan doe ik gauw mee. Want ik ben van het tegengeluid. Maar het is gauw verstomd. Want Facebook is vluchtig. Als je niet gauw reageert, is je kans verkeken. Het medium past in de tijd, zeggen trendwatchers. Ik niet kennelijk.

Tachtig is genoeg

Met groeiende ergernis volg ik de jubelverhalen over het ouder worden. Ik ben een ervaringsdeskundige en ik kan u verzekeren dat het lang niet altijd meevalt. Afgelopen jaar verloor ik een vriendin die net de vijfenzestig niet haalde, omdat het leven te ingewikkeld was en een andere vriendin wacht op het einde in een verpleeghuis, waar te weinig handen aan het bed zijn. Geen ideale omstandigheden om oud te worden. In de ratrace die het leven voor velen is geworden ligt de lat nu bij honderddertig. Maar je moet er wel iets voor doen om die leeftijd te bereiken, bijvoorbeeld dagen doorbrengen in de sportschool, of je lijf aldoor laten oppeppen. Dan heb je er ook iets voor. Althans dat beloven die toekomstvoorspellers.

Ik kan me bij een leven van honderddertig niets voorstellen, maar daar gaat het me niet om. Het gaat me vooral om de kortzichtigheid. Als we er nu eerst eens voor zorgen dat gewone mensen die netjes leven gelukkig en fatsoenlijk tachtig kunnen worden. Tachtig is echt al een hele prestatie voor een gewoon mens. Waarom zouden er anders zoveel antidepressiva geslikt worden en zijn onze zorgkosten zo hoog. Uit enquêtes zou blijken dat veel tachtigers gelukkig zijn. Het zij ze van harte gegund. Uit enquêtes blijkt ook dat jonge mensen absoluut niet langer willen werken dan tot hun vijfenzestigste. Dan gaan ze dus vervolgens nog vijfenzestig jaar leuke dingen doen. Het is de vraag of die dingen zolang leuk blijven, maar niet onbelangrijk is de vraag wie dat gaat betalen? Of is honderddertig alleen voor de happy few? Opsluiten in nieuwe Utopia's, waar ze niet uit mogen.

Pomona's

Een paar blogs geleden schreef ik enthousiast over het werk van Marino Marini dat in De Fundatie in Zwolle is te bewonderen tot 16 maart. Marino Marini heeft twee thema's, namelijk Man op Paard en de Pomona's. Volgens eigen zeggen ademen zijn Pomona's een zonnige poëzie, een zonnige wereld en stellen zij een rijk- mens voor, overdadig en sensueel.  Pomona is de Etruskische en Romeinse godin van de vruchtdragende bomen. Marino beschouwt haar als het symbool van de vruchtbare vrouw, van vitaliteit, sensualiteit en van levensvreugde. Haar schoonheid is geen hemelse illusie, maar geworteld in de aardse realiteit. Dat laatste is het mooie. Zij leeft onder ons.

Aan de beelden, tekeningen en schilderijen moest ik denken toen ik woensdagavond na mijn hydrotherapie in de Zandzee (dobberen in een warm bad) getuige was van een groep zwangere, jonge vrouwen met ronde dikke buiken, die zich klaarmaakten voor hun zwangerschaps-gymnastiek. Wat een rijkdom, wat een trots en wat een schoonheid. Gelukkig gaven zij zich niet over aan besmuikt gewriemel in een te klein kleedhokje, maar mocht iedereen het zien. Ik zag het en genoot. Dit geeft de wereld hoop! Zeker als je net ervoor in je bandje hebt gehangen.

Pomona - Marino Marini

Wegpoetsen

Speciaal voor mijn zusje, maar anderen mogen het ook lezen:

Het nieuwe jaar is begonnen en daar moet ik volgens veel mensen die mij goede wensen hebben gestuurd erg blij mee zijn. Gauw vergeten, vinden zij, dat nare jaar 2013. Nieuw jaar, nieuwe kansen! Dat het afgelopen jaar niet altijd rozengeur en maneschijn heeft gebracht, ben ik met hen eens. Maar vergeten zal ik het niet zo gauw. Juist in het afgelopen jaar ben ik veel bezig geweest met de verbinding tussen heden, verleden en toekomst. Dat heeft me geen windeieren gelegd. Veel van mijn huidige problemen vinden hun oorzaak in de manier waarop ik mijn leven tot nu toe heb willen leven. Veel doen en weinig zijn, noemen de deskundigen dat. Veel hollen en niet stilstaan. Veel kijken naar anderen en niet naar jezelf. Sinds enige tijd heb ik dat veranderd. Dat is wennen. Niet meer direct opspringen als je een probleem wordt gemeld. Kijken naar de ander en proberen ook de achterkant te zien. Lastig, heel erg lastig. Maar wel zeer de moeite waard. Ik zie nu ineens dingen die ik nooit eerder heb gezien en die er toch echt al jarenlang zijn. Ik lees boeken die ik al jarenlang heb willen lezen, maar waar het nooit van kwam. Ik leer luisteren, luisteren naar mezelf en vooral ook naar de ander. Ik leer lief zijn voor mezelf. En nu maar afwachten wat het me brengt. Ik heb goede moed.

Mijn Jaaroverzicht

Kleur

 

Letters

beelden

vrienden

 

muziek en meer



Marino Marini in De Fundatie

Eens in de zoveel tijd geniet je van een kunstwerk dat een onuitwisbare indruk op je maakt. Een jaar of tien geleden was dat een beeld van Marino Marini in het Museum van Peggy Guggenheim in Venetie. Ik schreef er een weblog over. Jaren later zag ik een tentoonstelling van beelden van Marino Marini in Museum Beelden aan Zee. Marini wordt internationaal gerekend tot de belangrijkste beeldhouwers van de twintigste eeuw, maar is in Nederland nauwelijks bekend. Misschien wordt het nu anders, want in De Fundatie in Zwolle staan niet alleen beelden, maar hangen ook schilderijen. Ik was opnieuw enorm onder de indruk. Dit is de tijd van de goede voornemens. Tot begin maart 2014 kun je gaan kijken.

 

Wens



Iedere dag is er een, blijf dicht bij jezelf, laat je niet opjagen.


 

Stiefoma of nepoma?

Toen de kleinkinderen van mijn vriendin werden geboren, hebben wij afgesproken dat ik gewoon mezelf mag zijn. Dat mocht ik ook al, toen er nog alleen kinderen waren en dat hebben we volgehouden nu die droppen er zijn. Ik kijk ernaar en geniet ervan. Een tijdje geleden was ik voor de oudste ineens "opa Nel". Dat is overgewaaid, althans ik hoor het niet meer en ik besta nog wel. Zaterdag was het Sinterklaas en waren zij alle drie op bezoek. Ze hadden vooral aandacht voor de cadeaus en voor elkaar. Er zat een hoop versiering omheen en dat was goed.

Hun ouders vinden een band met de familie om allerlei redenen heel belangrijk. De kleine Olivia heeft twee oma's en een opa. Die ene opa leeft niet met een oma en de andere opa is gestorven. Dat kun je een kind nog wel uitleggen. Voor haar besta ik maar een beetje in de marge. Af en toe kom ik tevoorschijn uit het decor. Dan ben ik er en dat is voldoende.

De kleine Youn en Sasha hebben twee oma's en twee opa's, maar die leven niet met elkaar. In de loop van de tijd is er het een en ander bijgekomen. Zolang het man met vrouw is past het nog wel een beetje in het beeld, maar een oma met een oma is toch minstens vreemd. Ze hebben er geen last van en dat houden we graag zo. Ik mag gewoon mezelf zijn en zij ook.

Nelson Mandela 1918-2013

I have walked that long road

to freedom. I have tried not to falter;

I have made missteps along the

way. But I have discovered the

Sscret that after climbing a great

hill, one only finds that there

are many more hills to clim.

I have taken a moment here to

rest, to steal a view of the glorious vista

that surrounds me, to look back

on the distance I have come.

But I can only rest for a moment, for

with freedom comes responsibility,

and I dare not linger, for my long walk is not ended.

 

Nelson Mandela

Dit zijn geen vrienden

Met rode oren luister ik naar het debat in de Tweede Kamer over het onderzoek van een of andere veiligheidsdienst naar Edwin de Roy van Zuydewijn. Verschillende premiers hebben ons jarenlang willen doen geloven dat er geen onderzoek is geweest. Wij wisten wel beter. Ik denk zelfs dat alle binnenkomers in de Koninklijke Familie onderzocht worden. Maar zeker deze jolig levende zakenman. Bea en Bernhard moeten het samen hebben bedisseld. Ik vraag me af hoe dat gaat. Hebben ze Prinses Irene geinformeerd? Uiteindelijk ging het om haar dochter en heeft zij een hele lange tijd geleden al afstand gedaan van alle voorrechten? We zullen het nooit te weten komen. Of toch wel? Want niet helemaal ten onrechte wordt er een verband gelegd met de zaak van Willem Oltmans. Ook daar ging het over een eenling tegen de machtige staat. Rutte kan bezweren wat hij wil, maar aan zijn lichaamstaal kun je zien dat het hem niet gemakkelijk afgaat. Ik heb hem nog nooit zo timide achter het spreekgestoelte zien staan. En kijk naar de foto van deze twee kemphanen die elkaar op weg naar de Tweede Kamer tegenkwamen onder het oog van journalisten. Als die er niet waren geweest, was Rutte vast doorgelopen.

Dit zijn vast geen vrienden

Zijn we nog niet gek dan worden we het wel

Het volgende bericht stond donderdag op de nieuwssite van de NOS:

In Nederland is in 2011 19,6 miljard euro uitgegeven aan de behandeling van psychische stoornissen. Dat is 22 procent van de totale uitgaven aan zorg en welzijn, zegt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

Dat percentage is hoog vergeleken met andere landen. Dat komt door onze hoge uitgaven voor verstandelijk gehandicapten en dementerenden, zegt Lany Slobbe van het RIVM. "Daar bieden wij heel veel institutionele zorg aan en in veel andere landen is dat vaak niet het geval."

Mannen maken minder zorgkosten dan vrouwen. Vrouwen worden ouder dan mannen en dus ook veelvuldiger gek. Maar dat was niet het eerste wat me opviel. Het ging me om het gebruik van het woord "psychische stoornis". Ik heb nooit geweten dat dementie en verstandelijk gehandicapt zijn een "psychische stoornis" zou kunnen zijn. Volgens het onvolprezen Wikipedia is dat het ook niet. Psychische stoornissen zijn afwijkingen in stemming en gedrag. Voorbeelden zijn o.a. angststoornissen, ontwikkelingsstoornis, stemmingsstoornis, verslaving. Daar geven we niets aan uit, want de kosten voor behandeling worden niet meer vergoed. En als het niet betaald wordt, bestaat het kennelijk niet meer. Moeten we voor het woord, dat blijft bestaan, kennelijk iets anders verzinnen.

Ik krijg argwaan bij dit bericht. De NOS heeft het overgenomen van het RIVM. Daar staat boven het artikel de leutige titel: Zorg voor de geest kost ons het meest. In dit land is niets voor niets. Daar gaan we natuurlijk iets aan doen, hoor ik de mannetjesputters in Den Haag al zeggen. Lekker iedereen de stuipen op het lijf jagen en vooral niet nadenken!

Nat-in-nat schilderingen



 

Kokoschka in Boijmans

In Boijmans van Beuningen hangen tot 19 januari 2014 portretten van mensen en beesten van de Oostenrijkse schilder Oscar Kokoschka. De tentoonstelling is zeer de moeite waard om te bezoeken. Deze grote overzichtstentoonstelling toont zijn confronterende portretten, meer dan een halve eeuw nadat Kokoschka’s werk voor het laatst te zien was in Nederland. Toch staan hier geen dikke rijen als voor het stedelijk, waar werk van de Rus Malevitsj is te zien. Ik had nog nooit zoveel werk van Kokoschka bij elkaar gezien en keek mijn ogen uit. Vooral de portretten en zelfportretten zijn genadeloos. Het gezicht en de handen karakteriseren de afgebeelde persoon. Vaak schilderde hij in opdracht, maar dat weerhield hem er niet van te schilderen wat hij zag. En dat is niet altijd de mens op zijn fraaist. Zie het dubbelportret van Oscar en Alma Mahler.

Oscar Kokoshka en Alma Mahler

Kokoschka had drie jaar lang een onstuimige relatie met Alma Mahler. Dit dubbelportret dat hij van hen schilderde beschouwde hij als een verlovingsportret. Hier is al te zien, dat hij weinig geloof had in de duurzaamheid van hun verhouding. Hij was waanzinnig verliefd op haar, maar dat was niet wederzijds. Alma Mahler verslond mannen en Oscar was er kennelijk een van. Dat moet hij geweten hebben. Zoiets gebeurt.

De toiletjuffrouw moet blijven

Gisteren stak in DWDD tafelheer Filemon Wesselink de loftrompet over de toiletjuffrouw op Groningen Centraal. Haar schone toilet zorgt ervoor dat mensen speciaal met de trein naar Groningen reizen om bij haar hun plas en andere behoefte te doen. Maar alles van waarde is weerloos in deze samenleving. Dus moet zij weg van NS. Ook gisteren reed ik met de auto naar Rotterdam om in Booijmans de werken van Oscar Kokoschka te aanschouwen. Dat laatste doet er voor het verhaal niet zoveel toe, maar het staat zo interessant. Waarom ik met de auto ging en niet met de trein zal ik u ook besparen. Het gaat immers om de toiletjuffrouw. Bij Reeuwijk moest ik heel erg nodig plassen. Zo nodig dat ik niet kon wachten op het Atelier Van Lieshout-toilet in Booijmans. Wat een toeval! Want ook bij dit benzinestation was een brandschoon toilet en een toiletjuffrouw, die mij vriendelijk begroette en het damestoilet wees. Voor dat laatste was ik haar ook al dankbaar. Of zij ook bedreigd werd, kon ik haar niet vragen, omdat ik 's avonds pas DWDD met de boodschap van FiIemon zag.

Dus niet alleen voor de toiletjuffrouw op Groningen Centraal, maar voor alle Toiletjuffrouwen: DE TOILETJUFFROUW MOET BLIJVEN.

De prijs voor goed je best doen

Ik lees Tem je Geest van Ruby Wax en het doet me goed. Jarenlang verborg deze cabaretière diepe depressies onder haar klaterende lach. Toen het haar teveel werd en ze eronderdoor dreigde te gaan, konden dokters haar niet helpen. Dus besloot ze zelf de menselijke geest te gaan bestuderen. In Tem je Geest doet ze verslag van die zoektocht op een hele persoonlijke manier. Het is een hilarisch boek geworden, waarin ze geheel in haar stijl geen blad voor de mond neemt.

Eigenlijk is het een wonder dat niet meer mensen het bijltje erbij neerleggen in deze jachtige tijd. In Tem je geest laat Ruby Wax zien hoe onze constant doorjakkerende en zelfkritische gedachten ons gestrest en angstig kunnen maken. Angst om er niet meer bij te horen, angst om niet mee te kunnen komen, angst dat mensen je niet aardig of niet mooi vinden, angst voor willekeur, voor lijden, voor de oorlog, voor het geweer om de hoek.

"Ik ben voor bijna alles bang geweest", dicht Vasalis, die ook zo kon lijden aan het leven.

"voor ’t donker, voor figuren op het kleed
voor stilte, voor de schorre kreet
van de avondlijke venter, voor een feest,
voor kijken in de tram en voor mezelf. "

Als je je doelen in dit leven te hoog stelt, zoals ik jaren heb gedaan, wordt de kans dat je ten prooi valt aan je angsten des te groter.

Maar gelukkig is er hoop zegt Ruby Wax. En hoop doet leven. Maar je moet er wel iets voor doen, want daarboven in die kersenpit moet angst getemd worden. Zij heeft ervoor gekozen te bestuderen hoe het brein werkt. Ik kijk om me heen en verbaas me dat ik mijn hele leven lang heb meegedaan aan die ratrace, terwijl ik al die tijd heb geweten dat ik eens de prijs ervoor zou moeten betalen. Nu zit ik met de gebakken peren. Maar gelukkig zijn er boeken die je laten lachen, want ik weet zeker dat humor een van de wegen tot verzachting is.

Leedliteratuur

Het houdt maar niet op de boeken over persoonlijk verdriet. Gisteren zat bij Wim Brands van het VPRO-programma Boeken Jannie Regnerus die Het Lam schreef over de kanker van haar vijfjarig zoontje. Wim Brands ontving haar met de lovende woorden dat hij haar boek de beste roman vond die in 2013 is geschreven. Ik heb het boek niet gelezen en ga het ook niet lezen. Ik houd niet van Leedliteratuur. Het gesprek heeft mij niet op andere gedachten gebracht. Wim Brands haalde lustig de verteller in het boek en de auteur door elkaar en voerde niet meer een gesprek over een boek, maar over het leed van de auteur. "Wat voelde je?" "Wat dacht je?" "Wanneer was het?" Hij mag het dan het beste boek vinden. Het gesprek was een farce.

Laatst zat ik te praten met een hele goede vriendin van me, die haar portie leed ook wel gehad heeft. Zij was begonnen aan Tonio van Van der Heijden en vroeg mij wat ik het boek vond. Ik was voorzichtig. Want wie weet biedt het boek troost. Gedeelde smart is immers halve smart. "Ik vond er niet zoveel aan", zei ik naar waarheid, omdat ik niet wil liegen. Ik ken betere boeken over het verlies van een kind en noemde haar Contrapunt van Anna Enquist en Uit de Tijd Vallen van David Grossmann. Geen gemakkelijke boeken, want het leed is hier naar een ander niveau getild. Het gaat in deze boeken om het peilloos diepe verlies dat wij allen kennen en waar we zo moeilijk woorden voor kunnen vinden, laat staan dat we ermee kunnen leven.

Ervaringsverslagen zijn niet onbelangrijk voor het verwerken van verdriet, maar echt van een andere orde.

Judith Herzberg dicht over dit fenomeen in Klaagliedjes.

Klaagliedje

De taal van rouw moet ik nog leren
die taal beheersen, woorden als diep
verdriet te vermijden, die gelden
voor elk ander, voor ieder die niet
mij is, ik heb die woorden
vroeger vaak gehoord, drongen
niet door. Een nieuwe taal
met nieuwe woorden leren.
Barsten, craqueleren.
Zo gewend als ik was
in een eind aan ellende
te geloven. Maar deze droogte
is een droogte waar geen eind
aan komt. Dorheid als deze
kom je nooit meer te boven.
En dauw, eens lieflijk
glinsterend troostend
blikkert nu dreigend.
Miljarden kleine druppels
triomferen heel even
vóór ze verdwijnen.
De taal van rouw
stokt in mijn keel,
toch moet ik die nu leren
en tot de mijne maken.